80 sonrası kuşağa bir hatırlatma: ‘Costa-Gavras ve Politik Gerilim Sineması’ – Gürer Mut

Ayrıntı yayınlarından çıkan İpek Elif Atayman’ın kaleme aldığı ‘Costa-Gavras ve Politik Gerilim Sineması’ ünlü yönetmenin çalışmaları ve yarattığı siyasal etki üzerine nitelikli tartışma zemini sunarken, politik sinemanın kuramsal çerçevesine ilişkin de bir o kadar sağlam yapı örüyor.

Atayman, özellikle 80 sonrasında yaygınlaşan ‘Tarihin Sonu’ teziyle ve liberal savrulmalarla aşınan bir zeminde, kavramların belirsizleştirildiği ya da belli açılardan değersizleştirildiği atmosferde sinemanın siyasal geçmişine dair önemli bir ‘hatırlatıcı’ işlevini görüyor.

Yazar ayrıca depolitizasyona maruz bırakılan 80 sonrası kuşağın geçmişle kurduğu sınırlı bağı değiştirerek konuya ilgi duyan kuşaklara politik sinemanın kuramsal çerçevesini keşfetmesi açısından da önemli bir ürün sunuyor.

Yedinci Sanatın ideolojik yorumları 

1917 Ekim Devrimi’nin yol açtığı toplumsal ve kültürel başkalaşım sinemaya da yansıdı. Sergey Ayzenştayn, Aleksandr Dovjenko ve Vsevolod Pudovkin’in yaratılarıyla devrimcileşen ve araçsallaşan sinema, hızla kitlelerin politizasyonunda başat araç olarak kullanılmaya başladı. Dolayısıyla toplumsal huzursuzlukların ve mücadelenin sinemada kendisine önemli bir alan açması bu dönemde ortaya çıktı.

Sinemanın önemli siyasal süreçlerde yaşadığı kırılmalar, bir bütün olarak bireyi de değiştirmeye başladı. Bu tarihsel eşikleri kabaca şu şekilde tarifleyebiliriz: 1917 sonrası Sovyet toplumcu gerçekçiliği, 1933 Nazi propaganda aygıtı, 1950’lerde simülatif Amerikan Rüyası kurgusu, 1960 sonrası dünyada yükselen sol dalganın sonucunda oluşan ‘militan’ sinema, 1980 sonrası ‘Yeni Dünya Düzeni’ ile ‘fantazmagorik hazzın’ yansımalarıyla yedinci sanat, farklı kültürel yönelimlere, şekillere ve rollere büründü.

Şüphesiz bu dönemlerden en renklisi ve heyecanlısı 1968’in politik atmosferinde şekil bulan mekânın ve zamanın ruhunu yansıtmasının ötesinde sinemaya önemli kuramsal katkılarda bulunan politik sinemanın yani ‘Üçüncü Sinema’nın yarattıklarıydı. Bu dönem, sinemanın kültürel yapısını değiştirdiği kadar birey üzerinde de önemli kırılmaların yaşanmasına olanak sağladı.

Costa Gavras’ın 1969 yılında Vassilis Vassilikos’un aynı adlı bir romandan beyazperdeye uyarladığı ‘Z’ (Ölümsüz) 1969 Cannes Film Festivali’nde Jüri Ödülü kazandı.

Siyasal tahakküme karşı örülen duvar

Atayman, Ulus Baker’i hatırlatarak şu sözleri aktarıyor: “Hayatın her karesi politikleştirilmiş, insana yabancılaştırılmıştır. Yani hayat politik bir bütünü temsil ettiği için her film, politik bir filmdir.”

Yazar özellikle sinemanın politikleşme süreçlerine eğilirken, iktidar ve otoriterlik kavramlarıyla hem Gavras’ın sinemasına, hem de politik sinemanın tarihsel gelişimine odaklanıyor. Bu noktada sosyal bilimlerin önemli isimleri Michel Foucault, Max Horkheimer, Eric Fromm ve Theodor W. Adorno’nun iktidar, otorite, kültür endüstrisi ve psikanalitik kavramları kılavuz işlevi görüyor.

Tarihsel devamlılık çizgisinde ilerleyen iktidar mekanizması, meşruiyetini sağlaması ve birey üzerindeki tahakkümünü belli bir kavramsal zeminde yeniden üretebilmesi için kitle iletişimiyle doğrudan bir bağ kuruyor. Dolayısıyla, sinema Foucault’un ‘panoptikon’una benzer bir şekil kazanarak, birey üzerindeki denetimin ve baskının kitleler tarafından içselleştirmesinin aracı olup çıkıyor.

Atayman, iktidarın birey üzerindeki psikanalitik etkisini ‘otoriteryen kişilik’ kavramı üzerinden ele alıyor. Bu noktada, Costa-Gavras’ın ‘susan’ bireyine yönelik ‘kişi eleştirisini’ anımsatıyor. Öyle ki, bu büyük sinemacının iktidarın ve onun siyasal tahakküm ilişkilerini inşa ettiği kültür endüstrisinin karşısına adeta duvar ördüğünü, bunun doğal sonucunda da ‘politik gerilim’ kavramının ortaya çıktığını öne sürüyor.

Costa Gavras’ın 1982 Cannes Festivali’nde Altın Palmiye ödülünü kazandığı ‘Missing’ (Kayıp), 1973’te Şili’de Salvador Allende’nin devrildiği ABD destekli kanlı askeri darbe sırasında kaybolan Amerikalı gazeteci Charles Horman’ın hikayesini konu alıyor.

Politik gerilim sineması ve 68 kuşağı

80 sonrası kuşak için ‘siyasallık’ ve ‘dünya görüşü’ kelimeleri anlamsız bir nitelik kazansa da şurası açıktır ki her birey, her sanatçı ve yönetmen kendi politik merkezinden olguları, durumları değerlendirir ve ürünler sunar. Bu da ideolojik bir çerçeveden süzülüp gelir. Atayman buradan hareketle her filmin, sanat yapıtının politik olduğunu, sinemadaki politiklik düzeyinin de bir motif olmanın ötesinde amaç haline geldiğini açıklıyor.

Dolayısıyla, Gavras’ın ‘politik gerilim’i sinema seyircisini sistem ve otorite karşısında konumlandırırken, ‘nitelikli izleyici’ye dönüştürür. Gavras’ın sinemasında haz ve rahatlıktan eser yoktur. Bir açıdan seyircisine “Hikaye seni anlatıyor” der ve onu gerçekçi bir politik gerilimin içine sokar. Fakat ders verir bir üslupta değil, onunla konuşarak yapar bunu… Bunun sonucunda biçimsel olmanın çok ötesinde besleyici ve öğretici bir zemin ortaya çıkar.

Soyuttan somuta kişileştirilen karşıtlık

Jean-Luc Godard başta olmak üzere bir grup sinemacı ‘militan sinemanın’ olgunlaşması için çaba sarf ediyor. Bu noktada Gavras’ın ana akım sinemadan kopmadan kendine has bir üslup geliştirdiği görülüyor. Atayman, Gavras’ın ana akım sinemanın biçimsel yöntemlerini kullanmasının yanı sıra, ‘tarihsel suçlu’ kavramını üzerinden bir karşıtlık ördüğünü söylüyor.

Atayman, Gavras’ın kriminal senaryosunu açımlarken faşizm, cunta, baskı ve işkence gibi soyut kavramları hayata geçirmek için insanlara ihtiyacı olduğunu da ekliyor. Yani bu kavramları kişilerle özdeş hale getiriyor. Kısacası Gavras’ın yansıttığı dünyanın içinde soyut kavramlara değil, somut karşıtlıklara rastlanıyor.

Costa-Gavras, tarihsel süreç içinde yaşanan insanlık dramlarını kamerasından yansıtması ve bunu yaparken sınıf perspektifiyle çağı anlamlandırması, onu sinema tarihinde özgün bir yere taşıyor. İpek Elif Atayman’ın ‘Costa Gavras ve Politik Gerilim Sineması’ ise yaratılan mirasın kuramsal yönünün algılanması ve bunun üzerinden güncel sinemaya dair bir tartışma zemini oluşturacak olması nedeniyle oldukça değerli. Bu yoğunluktaki çalışma, sinemaya dair yapılacak kuramsal tartışmalarda bir referans metin olarak inceleneceğini düşünmekteyim.

Costa Gavras ve Politik Gerilim Sineması / Dr. İpek Elif Atayman / Ayrıntı Yayınları / 94 s. 

Kaynak: DİKEN

İlginizi çekebilir